СЫЙЛАСТЫҚ ТҮСІНІСТІКТЕН БАСТАЛАДЫ Діни толеранттылық неліктен әрбір қоғам үшін маңызды?

Адамдар бір-бірінен бұрын адамды көре білетін ортада діни төзімділік мәселесі өздігінен-ақ шешімін табады. Күнделікті тіршілікте біз бірге еңбек етеміз, бірге білім аламыз, бала тәрбиелейміз, отбасылық қуанышымызды бөлісеміз, көршіге қол ұшын созамыз, ауылымыздың немесе қаламыздың ортақ мәселелерін жұмыла шешеміз. Осындай қалыпты қарым-қатынастың арасында әңгіме дінге келгенде ғана кейде бір-біріміздің айырмашылығымызды аңғара бастайтынымыз бар. Ал шын мәнінде, өзгенің діни сеніміне құрметпен қарау – қоғамдық келісім мен өзара сыйластықтың берік негіздерінің бірі.

Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы айрықша. Өйткені біздің еліміз – зайырлы, көпұлтты әрі көпконфессиялы мемлекет. Қазақстан заңнамасы әр азаматтың ар-ождан бостандығына кепілдік береді, діни наным-сеніміне қарамастан азаматтардың теңдігін қамтамасыз етеді және конфессияаралық келісім мен діни төзімділіктің қоғам өміріндегі маңызын айқындайды. Алайда толеранттылық дегеніміз – адамның өз сенімінен бас тартуы емес. Мұсылман адам православ христианына құрмет көрсету үшін өз дінінен безуге тиіс емес, сол секілді православ христианы да мұсылманды сыйлау үшін өз нанымынан бас тартпайды. Мұндағы басты қағида әлдеқайда қарапайым әрі терең: менің өз сенімімді ұстануға құқығым бар және дәл сондай құқықтың өзге адамда да бар екенін мойындаймын.
Әр діннің өзіндік діни ілімі, ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрі, ғибадат ету тәртібі мен қағидалары бар. Бірақ олардың адамгершілік өзегіне үңілсек, ортақ құндылықтардың аз еместігін көреміз. Мейірімділік таныту, мұқтаж жанға жәрдемдесу, ата-ананы ардақтау, үлкенді сыйлау, өз ісіне жауап беру, бейбітшілік пен ізгілікке ұмтылу – адамзаттың рухани дүниесін тоғыстыратын асыл қасиеттер. Мұның жарқын мысалын алыстан іздеудің қажеті жоқ. Ол Шу ауданының өзінде де бар. 2024 жылдың маусым айында «Төле би» мешітінің имамы Талғат Кәрібайұлы кәсіпкерлермен бірлесіп қайырымдылық шарасын ұйымдастырды. Мұқтаж отбасыларға арнап мал сойылып, 20 отбасыға ет пен азық-түлік таратылды. Мұндай игі істер діннің тек құлшылықпен шектелмейтінін аңғартады. Дін – адамның адамға деген жанашырлығы, қиындыққа тап болған жанның жанынан табылу, мұқтажға медет болу секілді ізгі амалдардан да көрініс табады.
– Сенім адам бойында мейірімділік, құрмет пен жауапкершілік қалыптастыруы керек. Жанымызда өзге дінді ұстанатын адамның өмір сүруі оны бізге бөтен етпейді. Құлшылық ету жолымыз әртүрлі болғанымен, біз бір-бірімізге көрші, әріптес, дос әрі бір елдің азаматымыз. Өзге адамға құрметпен қарау – тәрбиелілік пен рухани мәдениеттің көрінісі, – дейді Төле би ауылдық мешітінің имамы Талғат Кәрібайұлы.
Толеранттылықтың шынайы мағынасы әсіресе күнделікті тұрмыста анық байқалады. Бір аулада бірнеше отбасы тұрады делік: бірі – мұсылман, екіншісі – православ дінін ұстанады, ал үшіншісі ешқандай діни сенімді ұстанбауы мүмкін. Әрқайсысының өмірге көзқарасы бөлек. Бірақ көршінің біріне көмек қажет болған сәтте оның қай дінді ұстанатыны екінші орынға ығысады. Қарт адамның азық-түлігін көтерісу керек пе – қол ұшын береді. Бір отбасының басына қиындық түсті ме – көршілер қаражат жинап, жәрдемдеседі. Дүниеге сәби келсе – қуанышына ортақтасып, құттықтайды. Біреу сырқаттанса – жағдайын сұрап, саулығын тілейді. Нағыз қоғамдық келісім осылай қалыптасады. Ол ұраннан емес, адамдардың күн сайынғы қарапайым қамқорлығы мен ізгі әрекетінен басталады.
Қазақстандағы конфессияаралық өзара ықпалдастықтың негізінде де диалог пен құрмет қағидасы жатыр. Мемлекет ар-ождан бостандығын қамтамасыз етумен қатар, түрлі конфессия өкілдері арасындағы бейбітшілік пен келісімді нығайтуға айрықша мән береді. Православ христиандығы Қазақстанның тарихы мен мәдениетінде өзіндік орны бар діни дәстүрлердің бірі. Мемлекет Қазақстан халқының мәдени және рухани өміріндегі ханафи бағытындағы ислам мен православ христиандығының тарихи рөлін ресми түрде мойындай отырып, өзге де діндерге құрметпен қарайды. Сондықтан конфессияаралық диалогты діндердің бәсекесі немесе «кімнің сенімі дұрыс, кімнің діні артық?» деген тартыс деп түсінуге болмайды. Оның мәні – әртүрлі діни дәстүр өкілдерінің бір қоғамда бейбіт өмір сүріп, өз болмысы мен сенімін сақтай отырып, айналасындағы адамдардың таңдауына құрметпен қарай білуінде.
– Христиандық өмірді жақыныңа деген сүйіспеншіліксіз елестету мүмкін емес. Ал «жақын» дегеніміз – тек сенің сеніміңді бөлісетін адам ғана емес. Ол – қасыңдағы кез келген адам. Біз әртүрлі діни дәстүрді ұстануымыз мүмкін, бірақ бұл бір-бірімізге мейірімділік танытуға, құрмет көрсетуге және қажет кезде қол ұшын созуға кедергі болмауы тиіс. Адамдар арасындағы татулық өзгені тыңдай білуден және оның ар-намысына тимеуден басталады, – дейді Шу қаласындағы Орыс православ шіркеуінің діни қызметкері Игорь Погорелов.
Тарихқа көз салсақ, діни төзімсіздік бірден үлкен жанжалдан бастала бермейтінін көреміз. Көбіне оның алғашқы ұшқыны болмашы көрінетін әрекеттерден тұтанады: өзгенің діни рәсімін келемеждеу, әлеуметтік желіде қорлайтын пікір қалдыру, тексерілмеген қауесетті тарату немесе басқа дінді ұстанатын адамдарды «бөтен» етіп көрсету. Әсіресе интернет кеңістігінде мұның зардабы орасан болуы мүмкін. Кеше санаулы адамның ортасында айтылған сөз бүгін санаулы минуттардың ішінде мыңдаған адамға тарап кетеді. Сондықтан қоғамдағы өзара сыйластық ахуалына тек мемлекеттік органдар немесе дін өкілдері ғана жауапты емес. Бұл жауапкершілік – әрқайсымызға ортақ. Қазақстан заңнамасында діни алауыздықты қоздырғаны үшін жауапкершілік көзделген. Мемлекеттік органдардың түсіндіру материалдарында да адамдарды діни белгісіне қарай бір-біріне қарсы қоюға, өшпенділік пен араздық туғызуы ықтимал идеяларды таратуға жол берілмейтіні атап көрсетіледі. Дегенмен заң – мәселенің бір ғана қыры. Одан да маңыздысы – адамның ішкі мәдениеті мен тәрбиесі.
Толеранттылық адам бойында өздігінен пайда бола салмайды. Оны бала кезден қалыптастыру қажет. Бала өзінің сыныптасының мешітке баруын қалыпты қабылдауы керек. Екінші бір сыныптасының православ шіркеуіне баруы да – қалыпты жағдай. Ал үшінші баланың ешқандай дінді ұстанбауы – оның жеке таңдауы. Бұл жерде құрмет көрсету дегеніміз айналадағы адамдардың барлық көзқарасымен міндетті түрде келісу деген сөз емес. Ең маңыздысы – балаға өзгенің пікірімен келіспесе де, оны қорламай, кемсітпей, агрессиясыз пікір білдіру мәдениетін үйрету. Мұнда отбасы мен мектептің атқаратын рөлі орасан. Конфессияаралық толеранттылық жөніндегі мемлекеттік материалдарда да білім мен тәрбиенің, жастарды әртүрлі мәдени және діни дәстүрлермен таныстырудың, оларға құрметпен қарау дағдысын қалыптастырудың маңыздылығы ерекше атап өтіледі.
Адам мұсылман немесе православ болуы мүмкін, діндар немесе зайырлы көзқарастағы азамат болуы мүмкін. Бірақ күнделікті өмірде олардың алдында тұрған мақсаттардың көбі ортақ: балаға сапалы білім беру, отбасын қамтамасыз ету, денсаулықты сақтау, лайықты еңбек ету, өзі тұратын ауылдың, ауданның немесе қаланың көркейіп, қауіпсіз болғанын қалау. Адамдарды жақындастыратын да – осындай ортақ мүдделер. Шу өңіріндегі діни қауымдастықтардың қызметі де тек діни рәсімдермен шектеліп қалмайтыны назар аудартады. Мәселен, «Төле би» мешітінің қызметінде мұқтаж отбасыларға көмек көрсетуге бағытталған қайырымдылық бастамалары бар. Мұндай игі істің мәнін адамның қай конфессияға жататынына қарамастан кез келген жан түсінеді. Себебі жақсылықтың тілі де, мейірімнің діні де бөлек болмайды.
Кейде толеранттылықты кез келген көзқарас пен әрекетке үнсіз келісу немесе бәріне бірдей төзе беру деп қате түсінетіндер кездеседі. Шын мәнінде, адамды құрметтеу – заңға қайшы әрекетті немесе экстремистік идеяларды қолдау деген сөз емес. Мемлекеттік түсіндіру материалдарында да ар-ождан бостандығы мен діни төзімділік адамның діни нанымына құрметпен қарауды білдіретіні, алайда бұл заңсыз әрекеттер мен деструктивті көріністерге төзімді болу деген ұғымды білдірмейтіні нақты көрсетіледі. Сондықтан кемел қоғам бір жағынан адамның діни сенім бостандығын қорғаса, екінші жағынан діни экстремизмге, зорлық-зомбылыққа және алауыздықты қоздыруға батыл қарсы тұрады.
Шу ауданының тұрғындары үшін бұл мәселе теориялық ұғым емес, күнделікті өмірмен тікелей сабақтас құндылық. Біз бір-бірімізбен көрші тұрамыз, балаларымыз бір мектепте білім алады, мамандарымыз бір мекемеде қызмет етеді, кәсіпкерлеріміз өзара әріптестік орнатады, отбасыларымыз көршілік пен достық байланысын үзбей келеді. Осындай ортада діни айырмашылық адамдарды бір-бірінен алшақтататын себепке айналмауы тиіс. Керісінше, бір-біріміздің дәстүрімізді білу, түсіну қоғамды жақындастырып, бірлікті бекемдей түседі. Көршісінің не себепті белгілі бір діни қағидаларды ұстанатынын, не үшін мешітке немесе шіркеуге баратынын, діни мерекесін неліктен атап өтетінін түсінген адам түрлі қауесетке, жалған түсінікке, стереотип пен арандатуға әлдеқайда аз бой алдырады.
Конфессияаралық татулық – бар кезде бағасы байқала бермейтін, бірақ жоғалтса орны толмас құндылық. Сондықтан оны үнемі сақтап, нығайтып отыру қажет. Бұл үшін әрдайым үлкен конференциялар өткізіп, салтанатты мінберлерден ұран айту міндетті емес. Кейде көршіңмен жылы амандасудың, оның діни мерекесіне құрметпен қараудың, тексерілмеген ақпаратты таратпаудың, өзгенің сенімін келемеж етпеудің және осы қарапайым әдепті балаға үйретудің өзі жеткілікті. Толеранттылық алыстағы биік мінберлерден емес, өз отбасымыздан, ауламыздан, жұмыс орнымыздан, мектептен, әлеуметтік желідегі әрбір сөзіміз бен өз мінез-құлқымыздан басталады.
Қазақстанда түрлі мәдениет пен дін өкілдерінің бейбіт қатар өмір сүруінің мол тәжірибесі қалыптасқан. Еліміздің ресми ұстанымдарында конфессияаралық келісім мен діни сенім бостандығы қоғамдық тұрақтылықтың маңызды шарттарының бірі ретінде айқындалады. Осы қалыптасқан татулықты сақтау – баршамызға ортақ міндет. Өйткені сенімнің атауы әртүрлі, ғибадатханалардың келбеті бөлек, дұғалардың сөзі басқа болуы мүмкін. Бірақ мейірімділік пен қайырымдылықтың, адамға деген құрмет пен бейбіт өмірге ұмтылыстың мағынасын барша адам бірдей түсінеді. Нағыз келісім де дәл осы қарапайым адамдық құндылықтардан басталады.

Руслан ИСКАКОВ.