Газет бетінде оқырманға танымдық әрі қызықты тақырыптарды ұсыну біз үшін де ерекше қызық. Өйткені күнделікті қолданып жүрген дүниелердің өзі кейде біз білмейтін талай құпияны жасырып жатады. Бүгін сондай көпшілікті толғандыратын сұрақтардың біріне тоқталмақпыз. Соңғы жылдары «Телефон бізді тыңдай ма?» деген сұрақ жиі қойылады. Тіпті, бұл туралы түрлі пікірлер мен болжамдар әлеуметтік желілерде де кең таралған. Ал шын мәнінде жағдай қалай?
Көпшілігіміз мынадай жағдайды бастан өткерген шығармыз. Досымызбен немесе әріптесімізбен белгілі бір тауар туралы сөйлесіп отырамыз. Мысалы, жаңа аяқ киім, телефон немесе тұрмыстық техника жайында әңгіме қозғалды делік. Арада көп уақыт өтпей-ақ әлеуметтік желіден немесе интернеттен сол заттың жарнамасы шыға келеді. Мұндай сәтте еріксіз «Телефоным мені тыңдап отыр ма?» деген ой келеді. Бұл сұраққа нақты жауап беру оңай емес. Өйткені қазіргі смартфондар шынымен де көптеген мүмкіндіктерге ие. Олар камерамен, микрофонмен, түрлі датчиктермен жабдықталған. Кейбір қосымшалар жұмыс істеуі үшін микрофонға рұқсат сұрайды. Мәселен, дауыспен хабарлама жіберу немесе дыбыстық көмекшіні пайдалану үшін мұндай рұқсат қажет болады. Алайда мамандардың айтуынша, барлық телефон пайдаланушылардың әңгімесін тәулік бойы тыңдап, жазып отырады деген пікір шындыққа толық сәйкес келмейді. Себебі миллиардтаған адамның барлық сөйлескен сөзін сақтау үшін орасан зор техникалық мүмкіндік қажет болар еді. Оның үстіне бұл көптеген елдердегі жеке өмірді қорғау туралы заңдарға да қайшы келеді.
Онда жарнамалар біз сөйлескен тақырыптарды қайдан біледі? Мұның сыры жасанды интеллект пен алгоритмдерде жатыр. Бүгінде интернет біздің қандай сайттарға кіргенімізді, қандай тауарларды қарағанымызды, нені іздегенімізді және қандай бейнероликтер көргенімізді талдай алады. Осы мәліметтердің негізінде жүйе біздің қызығушылығымызды болжап, сәйкес жарнамаларды ұсынады. Мысалы, сіз бірнеше күн бұрын аяқ киім дүкендерінің сайттарын қарап шықтыңыз делік. Кейін достарыңызбен аяқ киім туралы сөйлескен кезде дәл сол жарнаманы көріп қаласыз. Мұндай жағдайда жарнама әңгімеңізден емес, бұрынғы интернеттегі әрекеттеріңізден пайда болуы әбден мүмкін. Психологтар бұл құбылысты адамның назар аудару ерекшелігімен де байланыстырады. Бізге қатысты болып көрінген ақпаратты тез байқаймыз. Бұрын да жүздеген жарнама көрсетілуі мүмкін, бірақ біз оларды елемейміз. Ал өзіміз сөйлескен тақырыпқа байланысты жарнаманы көргенде ерекше назар аударып, оны есте сақтап қаламыз. Дегенмен қауіпсіздік мәселесін де ұмытпау керек. Кейбір белгісіз немесе сенімсіз қосымшалар пайдаланушы туралы артық ақпарат жинауы мүмкін. Сондықтан мамандар телефонға бағдарлама жүктеген кезде оның қандай рұқсаттар сұрап тұрғанына мән беруге кеңес береді. Егер қосымшаға микрофон немесе камера қажет болмаса, мұндай рұқсатты бермеуге болады. Сонымен қатар телефондағы құпиялылық баптауларын мезгіл-мезгіл тексеріп тұрған жөн. Қазіргі смартфондардың көпшілігінде қандай қосымшаның микрофонды немесе камераны пайдаланғанын көруге мүмкіндік бар. Бұл өз деректеріңізді қорғауға көмектеседі.
Сонымен, телефон бізді тыңдай ма? Смартфондардың дыбысты қабылдай алатын мүмкіндігі бар екені рас. Бірақ олар барлық әңгімені үздіксіз тыңдап, жарнамаға пайдаланып отыр деген пікірдің нақты дәлелі жоқ. Көп жағдайда бізді таңғалдыратын жарнамалардың артында жасанды интеллект пен күрделі алгоритмдердің жұмысы жатады. Технология дамыған сайын оған қатысты сұрақтар да көбейе береді. Бір нәрсе анық – бүгінгі цифрлық әлемде ақпаратты саралап, оның ақиқаты мен аңызын ажырата білу маңызды.
Ал сізді бұл сұрақ қаншалықты жиі мазалайды? Телефоныңыз сіз сөйлескен тақырыпқа байланысты жарнама көрсеткен кездер болды ма? Мүмкін бұл жай ғана сәйкестік шығар, ал мүмкін заманауи технологиялардың мүмкіндігі біз ойлағаннан әлдеқайда жоғары болар. Қалай болғанда да, бұл тақырып әлі талай адамның қызығушылығын тудырары анық.
Балнұр Жексенбекқызы.
