Отбасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу және балалар қауіпсіздігін қамтамасыз ету – қоғамның ортақ міндеті

Отбасы – адам өміріндегі ең қастерлі ұғымдардың бірі. Әр адам үшін отбасы жылулықтың, мейірімнің, сүйіспеншіліктің және қауіпсіздіктің мекені болуы тиіс. Бала алғашқы тәрбиені отбасынан алады, алғашқы сөзді, алғашқы мінез-құлық үлгілерін ата-анасынан үйренеді. Сондықтан отбасындағы ахуал адамның бүкіл өміріне әсер ететін маңызды факторлардың бірі болып саналады.
Өкінішке қарай, кейбір отбасыларда өзара түсіністік пен сыйластықтың орнына жанжал, қорқыту, психологиялық қысым немесе күш көрсету орын алып жатады. Отбасындағы зорлық-зомбылық – тек бір адамның екінші адамға күш көрсетуі емес, оның ар-намысына, еркіндігіне, психологиялық жағдайына және қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін күрделі әлеуметтік мәселе.
Зорлық-зомбылықтың салдары бір отбасының шеңберінде ғана қалмайды. Оны көріп өскен бала психологиялық жарақат алуы, қорқыныш пен сенімсіздікке бой алдыруы мүмкін. Кей жағдайда зорлықты қалыпты қарым-қатынас деп қабылдаған бала есейгенде сол әрекетті өз отбасында қайталауы ықтимал. Сондықтан зорлық-зомбылықтың алдын алу – бүгінгі отбасының ғана емес, келешек ұрпақтың тағдырына қатысты маңызды міндет.
Зорлық-зомбылықтың алдын алу
отбасынан басталады
Отбасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алудың ең тиімді жолы – мәселені асқынбай тұрып байқау және алдын алу. Әрине, кез келген отбасында пікір қайшылығы, тұрмыстық қиындық немесе түсініспеушілік болуы мүмкін. Бірақ жанжалдың болуы мен зорлық-зомбылықтың болуы бір нәрсе емес. Мәселе туындаған кезде оны сабырлы түрде сөйлесу, бір-бірін тыңдау және ортақ шешім іздеу арқылы шешуге болады.
Отбасы мүшелері өз эмоциясын басқара білуі керек. Ашуға беріліп, дауыс көтеру, қорқыту, балағаттау немесе күш қолдану мәселені шешпейді. Керісінше, жанжалды одан әрі ушықтырады. Сондықтан отбасыда қиын жағдай туындағанда эмоцияны басып, қажет болса біраз уақыт тыныштық сақтап, кейін мәселені талқылау мәдениетін қалыптастыру қажет.
Зорлық-зомбылық әрдайым ұрып-соғудан басталмайды. Кейде оның алғашқы белгілері қызғаныш, шамадан тыс бақылау, кемсіту, қорқыту, адамның туыстарымен немесе достарымен араласуына кедергі келтіру, барлық шешімді бір адамның ғана қабылдауы түрінде байқалады.
Психологиялық қысым да зорлық-зомбылықтың бір түрі. Адамды үнемі кемсіту, оның қабілетін жоққа шығару, қорқыту немесе өзін кінәлі сезіндіру адамның психологиялық жағдайына ауыр әсер етеді.
Сондықтан отбасындағы қарым-қатынастың негізі билік пен қорқынышқа емес, өзара құрмет пен сенімге құрылуы қажет.
Зорлық-зомбылықты болдырмау үшін
не істеу керек?
Ең алдымен ата-ана мен отбасының әр мүшесі өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауы керек. Баланы тәрбиелеу кезінде күш қолдануды тәрбие құралы ретінде пайдалануға болмайды. Баланың қателігін түсіндіру, оның әрекетінің салдарын көрсету және дұрыс жолды үйрету әлдеқайда тиімді.
Ата-ана баласына өз сезімін дұрыс жеткізуді де үйретуі қажет. «Мен ашуландым», «маған бұл әрекет ұнамады», «маған сенің көмегің керек» деген сияқты сөздер арқылы эмоцияны күш қолданбай жеткізуге болады.
Отбасындағы сыйластық баланың көзінше де сақталуы тиіс. Себебі бала ата-анасының қарым-қатынасын бақылау арқылы болашақтағы өз мінез-құлқының үлгісін қалыптастырады.
Егер ата-ана баласына «ешкімді ұрма», «ешкімді қорлама» деп айтып, өзі үйде күш қолданатын болса, бала сөзден гөрі әрекетті қабылдайды. Сондықтан зорлық-зомбылықтың алдын алудың ең маңызды жолдарының бірі – ересектердің өз әрекетімен дұрыс үлгі көрсетуі.
Сонымен қатар отбасы мүшелері бір-бірінің пікірін тыңдап үйренуі керек. Әсіресе балалардың сөзін елемеу немесе «сен кішкентайсың, үндеме» деп үнемі тыйым салу дұрыс емес. Баланың пікірін тыңдау – оның барлық талабын орындау деген сөз емес. Бұл оның жеке тұлға екенін мойындау.
Зорлық-зомбылық орын алған жағдайда сақтық шаралары
Егер отбасында зорлық-зомбылық орын алған болса, ең бірінші орында адамның қауіпсіздігі тұруы тиіс. Мұндай жағдайда жәбірленуші өзін кінәламауы керек. Зорлық жасаған адамның әрекеті үшін жәбірленуші жауапты емес.
Егер жағдай қауіпті сипатқа ие болса, мүмкіндігінше қауіпсіз жерге шығуға, сенімді адамға хабарласуға және кәсіби көмекке жүгінуге тырысқан жөн. Үйде балалар болса, олардың қауіпсіздігін де бірінші орынға қойған дұрыс.
Қауіпті жағдай кезінде жанжалды одан әрі өршітуге тырыспай, мүмкіндік болса адамдар бар қауіпсіз жерге шығу қажет. Сенімді туыстың, көршінің немесе басқа да қолдау көрсете алатын адамның көмегіне жүгінуге болады.
Зорлық-зомбылық қайталануы мүмкін деп қауіптенген адам алдын ала қауіпсіздік жоспарын ойластырғаны дұрыс. Қажетті құжаттарды, маңызды телефон нөмірлерін және басқа да қажетті заттарды қауіпсіз әрі қолжетімді жерде сақтау, қажет болған жағдайда қайда баруға болатынын алдын ала білу төтенше жағдайда уақыт жоғалтпауға көмектеседі.
Егер адам дене жарақатын алған болса, медициналық көмекке жүгіну маңызды. Жарақатты медициналық тұрғыдан тіркеу денсаулықты қорғау үшін де, қажет болған жағдайда құқықтық мәселелерді шешу үшін де маңызды болуы мүмкін.
Ең бастысы – зорлық-зомбылықты жасырып қалмау және көмек сұраудан ұялмау. Көмек сұрау әлсіздік емес. Бұл – өз өмірі мен қауіпсіздігін қорғауға жасалған жауапты қадам.
Балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету
Отбасындағы зорлық-зомбылықтан ең көп зардап шегетіндердің бірі – балалар. Бала зорлық-зомбылықтың тікелей құрбаны болмаса да, үйдегі тұрақты жанжал мен қорқыныштың куәсі болуы оның психологиялық жағдайына кері әсер етеді.
Сондықтан баланың қауіпсіздігі тек оны сыртқы қауіптен қорғаумен шектелмейді. Баланың психологиялық қауіпсіздігі де маңызды.
Бала үйге келген кезде өзін еркін әрі қорғалған сезінуі керек. Ол ата-анасына қорықпай өзінің мәселесін айта алуы қажет. Егер бала қателік жасағанда бірден ұрыс немесе жазалау күтсе, ол келесі жолы шындықты жасыруы мүмкін.
Ата-ана баламен күнделікті сөйлесіп, оның көңіл-күйін бақылағаны жөн. Баланың мінез-құлқындағы күрт өзгерістерге, тұйықталуына, үнемі қорқуына, мектепке барғысы келмеуіне немесе достарымен қарым-қатынасының өзгеруіне бейжай қарауға болмайды.
Балаға өзінің жеке шекарасы бар екенін түсіндіру қажет. Оған жағымсыз әрекетке «жоқ» деп айтуға болатынын, қауіпті жағдайға тап болғанда сенімді ересек адамнан көмек сұрау керектігін үйрету маңызды.
Баланың қауіпсіздігі үйде ғана емес, көшеде, мектепте, қоғамдық орында және интернетте де қамтамасыз етілуі тиіс.
Интернеттегі қауіпсіздік
Қазіргі уақытта балалардың өмірін интернетсіз елестету қиын. Интернет білім алуға, ақпарат іздеуге, шығармашылықпен айналысуға және достарымен байланысуға мүмкіндік береді. Бірақ оның қауіптері де бар.
Ата-ана балаға жеке мәліметтерін бейтаныс адамдарға бермеуді, мекенжайын, телефон нөмірін және құпия сөздерін жарияламауды түсіндіруі қажет. Интернет арқылы танысқан адаммен ата-анасының келісімінсіз кездесуге болмайтынын да бала білуі керек.
Кибербуллинг, қорқыту, бопсалау немесе күмәнді ұсыныстар болған жағдайда бала мұны жасырып қалмай, бірден ата-анасына немесе сенімді ересек адамға айтуы қажет.
Ата-ананың міндеті – баланы интернеттен толық оқшаулау емес, оны қауіпсіз пайдалануға үйрету.
Зорлық-зомбылықпен күрес – қоғамның
ортақ міндеті
Зорлық-зомбылықпен бір ғана отбасы немесе бір ғана мекеме күресе алмайды. Бұл мәселеге қоғам болып қарсы тұру қажет.
Мектеп мұғалімдері, медицина қызметкерлері, әлеуметтік сала мамандары, құқық қорғау органдары, қоғамдық ұйымдар және ата-аналар өзара байланыста жұмыс істегенде ғана нақты нәтиже болады.
Қоғамда «Бұл – отбасының ішкі мәселесі» деген түсінікке орын болмауы керек. Әсіресе адамның өмірі мен денсаулығына немесе баланың қауіпсіздігіне қауіп төнген жағдайда, мәселені елеусіз қалдыруға болмайды.
Сонымен бірге әрбір жағдайды кәсіби тұрғыдан қарау маңызды. Зорлық көрген адамға қысым жасап, «шыда», «отбасыңды сақта» деп кінәлау дұрыс емес. Керісінше, оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, құқықтарын түсіндіруге және тиісті көмекке бағыттауға жағдай жасау қажет.
Отбасын қолдау орталықтарының
маңызы
Осындай күрделі мәселелердің алдын алуда Отбасын қолдау орталықтарының атқаратын жұмысы ерекше.
Отбасын қолдау орталықтары қиын өмірлік жағдайға тап болған отбасыларға әлеуметтік, психологиялық, құқықтық және басқа да бағыттар бойынша қолдау көрсетуге көмектесетін маңызды әлеуметтік институттардың бірі.
Олардың басты міндеттерінің бірі – мәселе асқынып кеткеннен кейін ғана әрекет ету емес, қиындықты ерте анықтап, оның алдын алуға ықпал ету.
Мамандар отбасымен сөйлеседі, жағдайын зерделейді, қажеттіліктерін анықтайды, кеңес береді, ата-аналардың бала тәрбиесіне жауапкершілігін арттыруға бағытталған жұмыстар жүргізеді.
Қажет болған жағдайда отбасы тиісті қызметтерге бағытталып, әлеуметтік сүйемелдеу көрсетілуі мүмкін.
Көзге көрінбейтін қыруар
жұмыс
Отбасын қолдау орталықтарының атқарып жатқан жұмыстарының көпшілігі сырт көзге көрінбейді. Қоғам кейде тек өткізілген іс-шараны, жиналысты немесе жарияланған ақпаратты көреді. Ал оның артында күн сайын атқарылатын үлкен жұмыс бар.
Маманның бір отбасымен бірнеше рет сөйлесуі, қиын жағдайдағы адамды тыңдауы, ата-анамен түсіндіру жұмысын жүргізуі, баланың жағдайын бақылауы, қажетті мамандармен байланыс орнатуы – уақыт пен үлкен жауапкершілікті талап етеді.
Кейде бір отбасының мәселесін шешуге бірнеше апта немесе ай қажет болуы мүмкін. Себебі әр отбасының жағдайы әртүрлі. Біріне психологиялық қолдау қажет болса, екіншісіне әлеуметтік көмек, үшіншісіне құқықтық кеңес немесе басқа қызметтердің көмегі қажет болуы мүмкін.
Бұл жұмыстың нәтижесі әрдайым бірден көріне бермейді. Бірақ бір отбасының қайтадан қалыпты өмірге оралуы, бір ата-ананың бала тәрбиесіне жауапкершілікпен қарауы, бір баланың қауіпсіздігі қамтамасыз етілуі – үлкен нәтиже.
Әлеуметтік сала мамандарының еңбегін тек есеп немесе статистика арқылы бағалау жеткіліксіз. Олардың басты нәтижесі – алдын алынған қиындықтар мен адамдардың өміріндегі оң өзгерістер.
Отбасын қолдау орталықтарының
қоғамға пайдасы
Отбасын қолдау орталықтарының қоғамға әкелетін пайдасы өте зор. Олар қиын жағдайдағы адамдарды жалғыз қалдырмайды, отбасылық мәселелерді ерте анықтауға және шешуге ықпал етеді.
Отбасындағы тұрақтылықты сақтау – балалардың болашағына салынған инвестиция. Ата-аналарға дұрыс кеңес беру арқылы баланың тәрбиесіне, қауіпсіздігіне және дамуына қолайлы жағдай жасауға болады.
Орталықтардың профилактикалық жұмыстары да маңызды. Ата-аналарға бала тәрбиесі, отбасылық қарым-қатынас, зорлық-зомбылықтың алдын алу, балалардың құқықтары мен қауіпсіздігі жөнінде түсіндіру жұмыстары жүргізілген сайын қоғамның құқықтық және әлеуметтік сауаттылығы артады.
Ең бастысы, адамдар қиындыққа тап болған кезде қайда жүгінуге болатынын біледі.
Әр отбасы қауіпсіздікке үлес
қоса алады
Зорлық-зомбылықтың алдын алу тек мамандардың міндеті емес. Әрбір ата-ана, әрбір отбасы өз үлесін қоса алады.
Баламен сөйлесу, оның сөзін тыңдау, сезімін құрметтеу, отбасындағы жанжалды күш қолданбай шешу, баланың қауіпсіздігін бақылау, қажет жағдайда мамандардан көмек сұрау – қарапайым көрінгенімен, өте маңызды қадамдар.
Әр отбасыда «бір-бірімізге қол көтермейміз», «бір-бірімізді қорламаймыз», «мәселені сөйлесу арқылы шешеміз», «қауіп төнсе, көмек сұраймыз» деген түсінік қалыптасуы керек.
Балалар да өз құқықтарын біліп, қауіпсіздік ережелерін үйренуі тиіс. Олар ата-анасының немесе басқа да сенімді ересек адамның көмегіне жүгіне алатынын сезінуі қажет.
Қорытынды
Отбасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу – қоғам үшін аса маңызды міндет. Оны болдырмаудың негізі отбасындағы өзара құрметтен, мейірімнен, түсіністіктен және жауапкершіліктен басталады.
Зорлық-зомбылық орын алған жағдайда ең бастысы – жәбірленушінің және балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жағдайды жасырып қалмау және кәсіби көмекке жүгіну. Адам өз мәселесін жалғыз шешуге міндетті емес.
Балалардың қауіпсіздігі ерекше назарды қажет етеді. Себебі бала – өз құқығын толық қорғай алмайтын, ересектердің қамқорлығы мен қолдауына мұқтаж тұлға. Баланы күштен ғана емес, қорқыныштан, кемсітуден, психологиялық қысымнан және немқұрайлылықтан да қорғау қажет.
Бұл бағытта Отбасын қолдау орталықтарының атқарып жатқан жұмысы айрықша маңызды. Олардың көзге көрінбейтін, бірақ қоғам үшін аса қажетті еңбегі көптеген отбасыға қиындықтан шығуға, ата-аналарға жауапкершілігін түсінуге, балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және әлеуметтік тұрақтылықты нығайтуға ықпал етеді.
Кейде бір маманның бір отбасыға айтқан сөзі, бір кеңесі немесе уақытылы көрсеткен көмегі үлкен өзгеріске себеп болуы мүмкін. Бір отбасыдағы зорлық-зомбылықтың алдын алу – бір баланың болашағын қорғау. Бір баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету – тұтас қоғамның болашағына жасалған маңызды қадам.
Сондықтан зорлық-зомбылықпен күрес тек қиын жағдай орын алғаннан кейін басталмауы керек. Ол тәрбиеден, түсіндіруден, отбасындағы қарым-қатынастан және өзара құрметтен басталуы тиіс.
Қауіпсіз отбасы – бақытты баланың мекені. Бақытты бала – мықты қоғамның негізі. Ал зорлық-зомбылықсыз отбасы құру – баршамыздың ортақ міндетіміз.
Шу ауданы отбасын қолдау
орталығы.