Сот актілерін апелляциялау мәселелері және сот билігі тәуелсіздігінің негізгі қағидаттары

Сот органдарының тәуелсіздігі — бұл құқықтық мемлекеттің іргелі конституциялық қағидаты, ол әділ сот төрелігін, заң үстемдігін және азаматтардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді.
Судьялар өз қызметін жүзеге асыру кезінде тек Конституция мен заңға ғана бағынады, ал олардың қызметіне кез келген араласуға жол берілмейді.
Сот органдарының тәуелсіздігі мемлекет тарапынан кепілдендіріледі және елдің Конституциясында немесе заңдарында бекітіледі. Барлық мемлекеттік және басқа да мекемелер сот органдарының тәуелсіздігін құрметтеуге және сақтауға міндетті.
Сот органдары өздеріне берілген істерді бейтарап түрде, фактілерге негізделе отырып және заңға сәйкес, қандай да бір шектеусіз, заңсыз ықпалсыз, қысымсыз, қорқыту немесе араласусыз, тікелей немесе жанама түрде, кім тарапынан болса да және қандай себеппен болса да қарастырады.
Конституцияның 3-бабына сәйкес, мемлекеттік билік заң шығарушы, атқарушы және сот билігіне бөлініп жүзеге асырылады, олар өзара әрекеттеседі, бірақ тәуелсіз болып қалады. Конституцияның 75-бабы Қазақстан Республикасында әділеттілікті тек соттар жүзеге асыратынын бекітсе, 77-бап соттардың тәуелсіз екенін, тек Конституция мен заңдарға бағынатынын және сот әрекетіне араласу мүмкін еместігін, сондай-ақ жауапкершілікке әкеп соғатынын көрсетеді.
«Сот жүйесі және судьялар мәртебесі туралы» Конституциялық заң аталған нормаларды дамытып, судьялардың тәуелсіздігіне кепілдіктерді бекітеді.
Маңыздысы, Конституция әрбір азаматқа соттық қорғау құқығын кепілдік береді, оның ішінде сот шешімдерін заңда белгіленген тәртіппен қайта қарау мүмкіндігі бар. Сонымен бірге, Конституциялық Кеңес өз құқықтық ұстанымдарында бұл құқық абсолютті емес екенін және заңмен белгіленген процедуралар мен шарттар шеңберінде жүзеге асатынын бірнеше рет атап өткен. Құқықтың болуы талаптардың автоматты қанағаттандырылатынын немесе шешімнің қайта қаралатынын білдірмейді, яғни сот дәл заң мен белгіленген процессуалдық ережелер шеңберінде дәлелдерді бағалайды.
Яғни, сот актілерін қайта қарау тек процессуалдық кодекстерде қарастырылған механизмдер арқылы жүзеге асырылады және тек соттармен орындалады.
Процессуалдық кодекстер келесі апелляциялық формаларды қарастырады:
• апелляциялық шағым: шешім заңды күшіне енбей тұрып істі мән-жайына қарай қайта қарау (ГПК 52-53-тарау; АППК 25-27-тарау; УПК 48-49-тарау);
• кассациялық шағым: күшіне енген актілердің заңдылығын тексеру және елеулі бұзушылықтарды жою (ГПК 54-тарау; АППК 169, 169-1-баптар; УПК 52-тарау);
• жаңа немесе қайта ашылған мән-жайларға байланысты қайта қарау, егер бұрын объективті түрде белгісіз фактілер пайда болса (ГПК 55-тарау; АППК 170-бап; УПК 53-тарау).
Соттың тәуелсіздігі – билік ұйымдастыру принципі ғана емес, сонымен қатар азаматтың құқықтарын нақты қорғаудың кепілі.
«Сот шешімін тек сот арқылы және заңда белгіленген тәртіппен ғана шағымдануға болады»
Сот шешімімен келіспесеңіз не істеу керек?
Сот актілеріне тек сот тәртібімен ғана шағым беріледі, яғни апелляция немесе кассация арқылы (қай инстанцияның шешімі шағымдалатынына байланысты).
1-қадам Апелляция
Егер шешім әлі заңды күшіне енбесе және сіз бірінші инстанция сотының қорытындыларымен келіспесеңіз.
2-қадам Кассация
Егер сіз соттар елеулі құқықбұзушылықтарға жол берді деп есептесеңіз, мысалы: дұрыс емес заң нормасы қолданылған немесе іс жүргізу тәртібі сақталмаған, соның салдарынан сот шешімін заңды деп есептеуге болмайтын жағдайлар.
Жаңа немесе жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қайта қарау
Егер бұрын объективті түрде белгілі болуы және ұсынылуы мүмкін болмаған, бірақ іс үшін маңызды болып табылатын фактілер пайда болса.
Заңда тек бұл рәсімдер тікелей көзделген.
Сот шешімдеріне шағымдануды тек соттардың өздері жүзегеасырады, өйткені ҚазақстанРеспубликасында сот билігі — биліктіңдер бестармағы.
Бұл мынаны білдіреді: министрліктер, әкімдіктер, прокуратура органдары, комитеттер және өзге де мемлекеттік органдар:
– істерді қарауға араласуға құқылы емес
– сот шешімдерін жоюға құқылы емес
– оларды қайта қарамайды және міндетті құқықтық баға бермейді.
Осы органдардың кез келген хаттары мен жауаптары соттың бұрын шығарған шешімін өзгерте алмайды.
Неліктен дәл осы тетіктерді пайдалану маңызды?
Өйткені тек соларғана сот шешімінөзгертеалады.
Бұл рәсімдер:
• сот қателіктерін түзетуге бағытталған;
• құқықтарды нақты қорғауды қамтамасыз етеді;
• заңды нәтижеге жеткізеді.
Басқа органдарға жүгіну:
• істі қайта қарау тетігін іске қоспайды;
• шешімнің орындалуын тоқтатпайды;
• құқықты қорғаудың иллюзиясын тудырып, уақытыңызды босқа алады.
Қорытынды: мақсат — сот шешіміне ықпал ету болса, жол біреу ғана — сот арқылы және заңда белгіленген тәртіппен.

Бауыржан СЕРІКБАЕВ,
Шу ауданаралық мәжбүрлеп
орындату аумақтық бөлімінің мемлекеттік сот орындаушысы.